Hierarchia to ustawowa kolejność postępowania z odpadami: od zapobiegania ich powstawaniu po unieszkodliwianie (art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach). Pięć stopni to: zapobieganie, przygotowywanie do ponownego użycia, recykling, inne procesy odzysku i unieszkodliwianie. Posiadacz odpadów (art. 3 ust. 1 pkt 19) musi odpady, którym nie zapobiegł, poddać w pierwszej kolejności odzyskowi, a unieszkodliwiać te, których nie można było odzyskać z przyczyn wskazanych w ustawie (art. 18 ust. 2, 3 i 5, Dz.U. 2026 poz. 1328).
Jak krok po kroku wygląda pięć stopni hierarchii?
Hierarchię wprowadza art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach. Przepisy czytane razem z art. 18 ustawy układają ją w prostą procedurę decyzyjną, którą firma może przejść dla każdego strumienia odpadów:
| Stopień | Co oznacza | Pytanie kontrolne dla firmy |
|---|---|---|
| 1. Zapobieganie powstawaniu odpadów | Odpad w ogóle nie powstaje | Czy da się wytwarzać mniej odpadów? |
| 2. Przygotowywanie do ponownego użycia | Odpad wraca do użycia po przygotowaniu | Czy rzecz można naprawić, odnowić lub wykorzystać ponownie? |
| 3. Recykling | Odpad jest przetwarzany na nowy materiał lub produkt | Czy odbiorca może go poddać recyklingowi? |
| 4. Inne procesy odzysku | Odzysk, który nie jest przygotowaniem do ponownego użycia ani recyklingiem | Czy recykling jest niemożliwy z uzasadnionych przyczyn? |
| 5. Unieszkodliwianie | Ostatni stopień, gdy odzysk nie wchodzi w grę | Czy na pewno nie da się poddać odpadu odzyskowi? |
Przed 1 stycznia 2022 r. hierarchia stanowiła całą treść art. 17, bez podziału na ustępy. Obecnie jest to art. 17 ust. 1, więc starsze opracowania mogą wskazywać inną jednostkę przepisu.
Kogo dotyczy obowiązek i na czym polega?
Obowiązek z art. 18 ust. 2, 3 i 5 ustawy o odpadach spoczywa na posiadaczu odpadów (art. 3 ust. 1 pkt 19) i dotyczy odpadów, którym nie udało się zapobiec. Przepisy nakładają go w następującej kolejności:
- odpady poddaje się w pierwszej kolejności odzyskowi – przede wszystkim przygotowaniu do ponownego użycia lub recyklingowi,
- gdy nie jest to możliwe z przyczyn technologicznych albo jest nieuzasadnione ekologicznie lub ekonomicznie, stosuje się inne procesy odzysku,
- odpady, których nie można było poddać odzyskowi z tych przyczyn, posiadacz jest obowiązany unieszkodliwiać.
Osobny przepis dotyczy miejsca przetwarzania: odpady, z uwzględnieniem hierarchii sposobów postępowania z odpadami, w pierwszej kolejności poddaje się przetwarzaniu w miejscu ich powstania (art. 20 ust. 1 ustawy o odpadach). Dla firmy oznacza to, że przy wyborze sposobu postępowania z odpadem trzeba brać pod uwagę zarówno stopień hierarchii, jak i możliwość przetworzenia go na miejscu.
Jakie są wyjątki i granice obowiązku?
Odstępstwo od kolejności „odzysk, a w jego ramach przygotowanie do ponownego użycia i recykling” jest możliwe z przyczyn technologicznych, ekologicznych lub ekonomicznych wskazanych w art. 18 ust. 3 ustawy o odpadach. Ustawa nie opisuje tych przyczyn liczbami, więc firma, która z nich korzysta, powinna umieć uzasadnić swój wybór – to ocena konkretnej sytuacji, a nie automatyczne uprawnienie. Warto sprawdzić z odbiorcą odpadów, jaką metodą faktycznie przetwarza przekazywany strumień, i zachować tę informację razem z dokumentami przekazania odpadów.
Artykuł nie wyczerpuje całości art. 18. Jego dalsze jednostki redakcyjne, w tym ust. 3a oraz ust. 6 i 7, regulują dodatkowe sytuacje, np. usuwanie substancji niebezpiecznych przed odzyskiem lub w jego trakcie i składowanie odpadów. Jeśli Twoje odpady ich dotyczą, przeczytaj te przepisy w tekście ustawy.
Przykład zastosowania
Zakład wytwarza ścinki z tworzywa sztucznego. Najpierw firma sprawdza, czy zmiana procesu lub formatu materiału ograniczy ilość ścinków (stopień 1). Jeśli powstają mimo to, ocenia, czy da się je wykorzystać ponownie po przygotowaniu (stopień 2), a następnie czy odbiorca może je poddać recyklingowi (stopień 3). Dopiero gdy z przyczyn technologicznych recykling nie wchodzi w grę albo jest nieuzasadniony ekologicznie lub ekonomicznie, firma przechodzi do innych procesów odzysku (stopień 4). Unieszkodliwianie (stopień 5) jest dla odpadów, których nie dało się poddać odzyskowi z tych przyczyn. To ilustracja, a nie wzór do przepisania – wybór zależy od rodzaju odpadu i możliwości odbiorców.
Co zrobić w praktyce?
1. Wypisz strumienie odpadów, które wytwarza firma, i przypisz do nich kody odpadów – pomoże w tym artykuł o kodach odpadów w BDO.
2. Dla każdego strumienia sprawdź kolejno stopnie hierarchii, od zapobiegania do unieszkodliwiania, i zapisz, dlaczego wybrano dany stopień.
3. Ustal, czy firma w ogóle podlega wpisowi do rejestru – szczegóły znajdziesz w tekście czy firma, która wytwarza odpady, musi mieć wpis do BDO oraz w poradniku o rejestracji firmy w BDO.
4. Przy raportowaniu odpadów korzystaj z wyjaśnień o sprawozdaniu z wytwarzanych odpadów, a o wymogach dotyczących ilości odpadów przeczytasz w artykule od jakiej ilości odpadów potrzebne jest pozwolenie na wytwarzanie odpadów.
Stan prawny na: 2026-11-03
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa o odpadach (tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 1328) – art. 3 ust. 1 pkt 19, art. 17 ust. 1, art. 18 ust. 2, 3 i 5, art. 20 ust. 1.
Jak możemy pomóc
Jeśli nie masz pewności, jak opisać postępowanie z odpadami w ewidencji i rocznych rozliczeniach, możemy przygotować dla Ciebie dokumenty i sprawdzić, czy dane są spójne. Zobacz usługę: Sprawozdanie odpadowe.
Najczęściej zadawane pytania
Od jakiego stopnia hierarchii firma powinna zacząć?
Od zapobiegania powstawaniu odpadów, które jest pierwszym z pięciu stopni. Dalej kolejność jest następująca: przygotowywanie do ponownego użycia, recykling, inne procesy odzysku i unieszkodliwianie (art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach).
Czy obowiązek poddania odpadów odzyskowi dotyczy każdego przedsiębiorcy?
Przepisy art. 18 ust. 2, 3 i 5 ustawy o odpadach kierują ten obowiązek do posiadacza odpadów (art. 3 ust. 1 pkt 19) i dotyczą odpadów, którym nie udało się zapobiec. Warto sprawdzić, czy w Twojej firmie to Ty jesteś posiadaczem danego odpadu, czy przejął go już odbiorca.
Kiedy zamiast recyklingu można zastosować inny sposób odzysku?
Gdy recykling lub przygotowanie do ponownego użycia nie jest możliwe z przyczyn technologicznych albo jest nieuzasadnione ekologicznie lub ekonomicznie (art. 18 ust. 3 ustawy o odpadach). Ustawa nie określa tych przyczyn liczbowo, więc warto zapisać uzasadnienie wyboru.
Masz pytania o BDO, KOBiZE lub PPWR? Skonsultuj się z ekspertem — bezpłatnie.
Umów bezpłatną konsultację →
